İnsanın toplumsal görevleri sona erdiğinde yaşamı sona ermez. Belki de ilk kez gerçekten kendisine ait bir yaşam başlar.
I. İnsan Neden Yaşar?
İnsan dünyaya geldiğinde yaşamının anlamını bilmez. Çocukluk öğrenmekle, gençlik geleceği kurmakla, yetişkinlik ise sorumlulukları taşımakla geçer. Eğitim almak, meslek edinmek, çalışmak, aile kurmak, çocuk yetiştirmek ve geçim sağlamak… Toplum önümüze bir yaşam programı koyar. Biz de yıllarca bu programın içinde hareket ederiz.
Fakat bir gün çocuklar büyür, meslek hayatı sona erer, sorumluluklar değişir. İnsan sabah uyandığında şu soruyla karşılaşabilir: “Peki, şimdi ne olacak?” Bu soru sıradan bir can sıkıntısından fazlasıdır. Belki de insanın kendisiyle ilk sahici karşılaşmasıdır.
II. Yaşamak ile Var Olmak
Biyolojik yaşam yemek, uyumak ve bedeni sürdürmekle devam eder. Ama insan yalnızca biyolojik bir organizma değildir. Hatırlar, sorgular, hayal kurar, yaratır ve ölümlü olduğunu bilir.
Bu yüzden “yaşıyorum” ile “yaşamımı anlamlı buluyorum” aynı önerme değildir. İnsan, günleri yalnızca tüketmek yerine onlarla bilinçli bir ilişki kurmak ister. Varoluş sancısı, tam da bu arayışın keskinleştiği yerde ortaya çıkar.
III. Kierkegaard: Özgürlüğün Baş Dönmesi
Søren Kierkegaard, Kaygı Kavramı’nda (1844) özgürlük ve olasılık arasındaki gerilimi ele alır. Özgürlük yalnızca engellerin kalkması değildir; ne yapılacağına karar verme yükünü de taşır.
Gençken birçok seçimimiz zorunluluklarla çerçevelenir. Bu zorunluluklar gevşediğinde yeni bir soru doğar: “Benden beklenenleri yaptım; ben ne istiyorum?” Kaygı bazen eksikliğin değil, olasılıkların farkına varmanın sonucudur. Kierkegaard’ın kendi çözümü dinsel bir bağlam taşır; burada onun özgürlük ve kaygı çözümlemesinden yararlanıyoruz.
IV. Nietzsche: Kendini Yeniden Yaratmak
Nietzsche’nin Böyle Buyurdu Zerdüşt’ünde (1883–1885) insan tamamlanmış bir varlık değil, kendisini aşma imkânıdır. Kendini aşmak, başkalarından üstün olmak değil; kendi alışkanlıklarını, korkularını ve miras aldığı değerleri sorgulamaktır.
Toplum yaşlı insana çoğu zaman “artık dinlen” der. Peki insan hangi yaşta öğrenmeyi, yazmayı, müzik yapmayı veya programlamayı bırakmalıdır? Yaşlanmak gerçek bedensel değişimleri beraberinde getirir; fakat düşünsel edilgenlik zorunlu bir kader değildir. Altmış beş yaşında yeni bir eser üretmek, geçmişteki kimliğe mahkûm olmadığımızın somut göstergesidir.
V. Sartre: Varoluş Özden Önce Gelir
Jean-Paul Sartre, Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir’de insanın önceden belirlenmiş bir özle dünyaya gelmediğini savunur. İnsan seçimleri ve eylemleriyle kendisini kurar. “Mühendisim”, “babayımdır”, “çalışanım” gibi tanımlar gerçek rollerimizi anlatır; ama bütün varlığımızı tüketmez.
Bir rol sona erdiğinde insanın varoluşu sona ermez. Sartre’ın kötü niyet kavramı, kendimizi değişmez bir role hapsederek özgürlüğümüzün sorumluluğundan kaçmayı anlamamıza yardım eder. Yine de özgürlük sınırsız değildir: sağlık, ekonomi ve toplumsal koşullar seçeneklerimizi etkiler. Önemli olan bu koşulları görerek mümkün olanı seçebilmektir.
VI. Camus: Absürd ve Yaşamı Sevmek
Albert Camus, Sisifos Söyleni’nde (1942) insanın anlam arayışıyla evrenin sessizliği arasındaki çatışmayı “absürd” olarak düşünür. Sisifos’un kayası her seferinde aşağı yuvarlanır; emek ve tekrar hiç bitmez.
Ancak Camus için bu bilinç zorunlu olarak teslimiyet doğurmaz. İnsanın durumunu bilerek yaşaması bir başkaldırı imkânıdır. Evrenin hazır bir anlam sunmaması, bir melodinin güzelliğini, dostluğun değerini veya yeni bir şey öğrenmenin sevincini yok etmez. Yaşamı sevmek için kozmik bir garantiye ihtiyacımız olmayabilir.
VII. Heidegger: Zamanın Sınırlılığı
Martin Heidegger, Varlık ve Zaman’da (1927) insanın varoluşunu zamansallık ve sonluluk içinde düşünür. Ölümü bilmek yalnızca korku yaratmaz; ertelenen yaşamın değerini de görünür kılabilir.
“Bir gün kitap yazacağım”, “bir gün müzik yapacağım” diye bekleyen insan, o günü sürekli erteleyebilir. Zamanın sınırlılığı, bugünkü seçimi daha önemli hâle getirir. Sonluluk, yaşamın değersizliğinin kanıtı değil, onu bilinçle yaşama çağrısı olabilir.
VIII. Beauvoir: Yaşlılık Toplumsal Bir Durumdur
Simone de Beauvoir, Yaşlılık (1970) adlı eserinde yaşlanmayı yalnızca biyolojik bir süreç olarak değil, toplumsal ve tarihsel bir durum olarak inceler. Çalışma hayatından ayrılan insanın “artık işe yaramaz” sayılması, insan değerini ekonomik üretime indirgeyen bir bakışın sonucudur.
Sağlık sorunları, gelir eşitsizliği ve yalnızlık gerçek engellerdir; herkese “istersen her şeyi yaparsın” demek adil değildir. Ama yaşlılığı kaçınılmaz edilgenlik olarak görmek de yanlıştır. Kültüre, bilgiye ve üretime erişim, yaşamın her döneminde savunulması gereken bir özgürlüktür.
IX. İlk Yaşam: Toplumsal Görevler
Eğitim, iş, aile ve geçim mücadelesi insanı şekillendirir. Bazen gerçekten istediğimiz, bazen yapmak zorunda olduğumuz şeyleri gerçekleştiririz. Bu görevlerin tamamlanmasını yaşamın tamamlanmasıyla karıştırmak büyük bir yanılgıdır. Meslek sona erebilir; düşünce sona ermez. Çocuklar bağımsızlaşabilir; sevgi sona ermez.
X. İkinci Yaşam: Kendinle Karşılaşmak
Zorunlulukların azaldığı dönemde insan kendisine ilk kez açıkça şunu sorabilir: “Şimdi gerçekten ne yapmak istiyorum?” Yeni bir kitap, bir beste, tarih araştırması, doğa yürüyüşü veya dostluk… Bunların her biri farklı bir yaşam biçimine açılabilir. Özgür zaman otomatik olarak anlam yaratmaz; fakat anlamı kendimiz kurabilmemiz için alan açar.
XI. Altmış Beş Yaşında Yeniden Başlamak
Altmış beş yaşında kitap yazmak, müzik üretmek, yazılım geliştirmek ve tarih anlatıları hazırlamak yalnızca “boş zaman değerlendirmek” değildir. İnsanın kendi yaşamında yeniden etkin bir özne oluşudur.
Bir kitap yazmak, düşünceyi geleceğe taşımaktır. Beste yapmak, duygulara biçim vermektir. Programlama, soyut bir fikri çalışan bir yapıya dönüştürmektir. Tarih araştırmak, bugünün nasıl oluştuğunu anlamaktır. Bunların değeri satış rakamlarıyla veya izlenme sayılarıyla ölçülemez. Öğrenmenin kendisi de sevinç kaynağıdır.
XII. Yapay Zekâ: Yaratıcılığın Yeni Aracı
Matbaa, bilgisayar ve internet gibi yapay zekâ da bilgiye erişim ve üretim yöntemlerini değiştiriyor. Bugün bir insan teknik engeller nedeniyle ertelediği bir projeyi farklı araçlarla gerçekleştirebiliyor: bir metni düzenlemek, yazılım öğrenmek, video kurgusunu planlamak, müzik için fikir geliştirmek…
Bu teknolojinin güç yoğunlaşması, emek, telif ve yanlış bilgi gibi ciddi sorunları vardır. Buna rağmen bireyin yaratıcı kapasitesini artırma potansiyeli de gerçektir. Burada asıl özne insandır: soruyu o sorar, amacı o belirler, sonucu o değerlendirir. Araç ile yaratıcı irade birbirine karıştırılmamalıdır.
XIII. Felsefe Hayat Pratiğine Dönüşünce
Felsefe yalnızca filozofların ne söylediğini bilmek değildir. Nietzsche okuduktan sonra kendi değerlerini sorgulamak; Sartre okuduktan sonra seçimlerinin sorumluluğunu görmek; Camus okuduktan sonra belirsizliğe rağmen yaşamı sevmek; Beauvoir okuduktan sonra yaşlılığa ilişkin toplumsal kalıpları reddetmektir.
İnsan özgürlük üzerine okumakla yetinmeyip özgür seçimler yaptığında, yaratıcılık üzerine konuşmakla yetinmeyip yarattığında felsefe kitaptan hayata geçer. Bütün sorular çözülmez; fakat yaşamla kurulan ilişki değişir.
XIV. Özgürlük: Boşluk mu, Olanak mı?
Çalışmak zorunda olmamak özgürlüğün bir boyutudur. Ama ne yapmak istediğini seçebilmek başka bir boyutudur. Serbest zaman boşluk da yaratabilir, yaratıcı bir imkân da. Hiç kimse sürekli üretmek zorunda değildir; dinlenmek, düşünmek, dostlarla vakit geçirmek de değerlidir. Esas mesele, insanın kendi zamanına ilişkin söz sahibi olmasıdır.
XV. Anarşist Bir Bakış: Tahakkümsüz Yaşam
Varoluşçuluğun bireysel özgürlük sorusu ile anarşizmin tahakküm eleştirisi aynı şey değildir; yine de verimli biçimde konuşabilirler. Bakunin, özgürlüğün toplumsal ilişkilerle bağını vurgular. Kropotkin, Karşılıklı Yardımlaşma’da işbirliğinin önemini tartışır.
İnsan deneyimini paylaşarak başkalarının özgürleşmesine katkı sunabilir. Ancak insanın değeri başkalarına yararlı olma zorunluluğuna da indirgenmemelidir. Özgürlük, yeni bir görev listesi değil, yaşamını kendi iradesiyle kurabilme olanağıdır.
XVI. Amaçların Sonu, Anlamın Sonu Değil
Amaç yaratmak ile yalnızca meşgul olmak farklıdır. Meşguliyet zamanı geçirir; anlamlı uğraş, insanın dünyayla bağını derinleştirir. Fakat herkese uygun tek bir anlam reçetesi yoktur. Birinin anlamı müzikte, diğerininki bahçede, dostlukta, bilimde veya sessizlikte olabilir. İnsan anlamı bulabilir, kurabilir, yeniden değiştirebilir.
XVII. Yaşlılık: Başka Bir Başlangıç
Yaş almak kayıpları da içerir; bunu romantikleştirmemek gerekir. Ancak deneyimin birikmesi, önceliklerin berraklaşması ve başkalarının onayından uzaklaşabilmek yeni olanaklar sunabilir. “Hayatım boyunca sorumluluklarımı yerine getirdim; şimdi merakımın peşinden gideceğim” demek bir geri çekiliş değil, başka bir başlangıçtır.
XVIII. Varoluş Sancısından Varoluş Sevincine
Sancı tümüyle kaybolmayabilir: ölüm kaçınılmaz, zaman sınırlı, evrenin nihai anlamı belirsizdir. Ama bu belirsizlik yaşamı sevmeye engel değildir. Bir bestenin geçici oluşu güzelliğini yok etmez. Bir kitabın sonsuza kadar okunmayacak olması onu yazmayı anlamsız kılmaz. Geçiciliğin bilinci, bugün yaratılan şeyin değerini daha da belirginleştirebilir.
XIX. Sonuç: Asıl Şimdi Kendim Oldum
Belki de yaşamın ilk döneminde insan kendisinden beklenenleri gerçekleştirir; ikinci döneminde kendisinden ne beklediğini keşfeder. İlkinde görevlerin, ikincisinde özgürlüğün sorumluluğu öne çıkar.
“Bütün görevlerimi tamamladım, şimdi neden yaşamalıyım?” sorusu zamanla “Kendi yaşamımı şimdi nasıl yaşamak istiyorum?” sorusuna dönüşebilir.
Altmış beş yaşında okuyup yazmak, beste yapmak, program geliştirmek, tarih araştırmak, yeni teknolojiler öğrenmek, insanın yaşamını yeniden sahiplenmesidir. Felsefe kitaplarda kalmaz; hayat pratiğine dönüşür.
Yaşamın bana bir anlam vermesini beklemiyorum. Yaşıyorum, düşünüyorum, seviyorum ve yaratıyorum. Çünkü yaşamın kendisini seviyorum.
Kaynakça ve ileri okumalar
- Søren Kierkegaard — Kaygı Kavramı (1844)
- Friedrich Nietzsche — Böyle Buyurdu Zerdüşt (1883–1885); Şen Bilim (1882/1887)
- Jean-Paul Sartre — Varlık ve Hiçlik (1943); Varoluşçuluk Bir Hümanizmdir (1946)
- Albert Camus — Sisifos Söyleni (1942); Başkaldıran İnsan (1951)
- Martin Heidegger — Varlık ve Zaman (1927)
- Simone de Beauvoir — Yaşlılık (1970); Belirsizlik Ahlakı Üzerine (1947)
- Mihail Bakunin — Tanrı ve Devlet (ölümünden sonra, 1882)
- Pyotr Kropotkin — Karşılıklı Yardımlaşma: Evrimin Bir Etkeni (1902)
Not: Filozoflara ilişkin yorumlar ilgili eserlerin düşünsel çerçevelerinden hareketle geliştirilmiştir. Makaledeki kişisel ifadeler ve yorum cümleleri tarihsel filozof alıntıları değildir.